را ترك كردند ، از سوى پيروان زيد " رافضه " ( ترك‌كننده ) ناميده شدند . « 1 » وى از قول اصمعى نقل مىكند كه اين اسم بعدها ويژهء كسانى شد كه در مذهب خود غلو كرده و كينهء صحابه را به دل گرفتند . بيشتر گزارش‌گران - البته با اختلاف در جزئيات تاريخى - « 2 » زمان پيدايش اين واژه را به سال 121 ه ، سال خروج زيد بن على عليه هشام بن عبد الملك ( خليفهء اموى ) ، مىدانند . بنابر گزارش اين دسته ، زيد گروهى از ياران خود را كه پيمان شكستند و از او كناره گرفتند ، « رافضه » ناميد . « 3 » و يا بنابر برخى از نقل‌ها ، آنان را با جملهء « مرا رفض كرديد » سرزنش كرد . « 4 » اشعرى نيز شايد با توجه به اين داستان ، وجه تسميهء رافضه را ، رفض و ردّ امامت ابو بكر و عمر از سوى آنان دانسته و گفته است : اعتقاد به امامت حضرت على عليه السّلام براساس تنصيص پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و گمراه دانستن بيشتر صحابه ( به خاطر كنار گذاردن اين نص ) نيز از ويژگىهاى آنان است . « 5 »

--> ( 1 ) . رازى ، گرايش‌ها و مذاهب اسلامى در سه قرن نخست هجرى ، ترجمه على آقانورى ، ص 87 . ( 2 ) . عموم گزارش‌گران اگرچه داستان زيد را منشأ پيدايش اين لقب مىدانند ، اما در اين‌كه چرا اين دسته زيد را ترك كردند و اين‌كه اين لقب توسط خود زيد و يا ديگران طرح شده باشد ، هم داستان نيستند . براى اطلاع از معانى و ريشه‌هاى تاريخى اين اصطلاح بنگريد : محسن المعلم ، النصب و النواصب ، ص 539 - 588 . ( 3 ) . طبرى ، تاريخ طبرى ، ج 5 ، ص 482 - 488 ؛ ابن اثير ، همان ، ج 3 ، ص 380 و ابو الفرج اصفهانى ، مقاتل الطالبين ، ص 136 . ( 4 ) . بغدادى ، ص 35 ؛ حميرى ، نشوان ، الحور العين ، ص 184 ؛ يمنى ، ج 1 ، ص 446 ، به اين خاستگاه بسيارى از لغت‌شناسان نيز اشاره كرده‌اند . شايستهء ذكر اين‌كه حتى آن دسته از گزارش‌گرانى كه خاستگاه پيدايش اين لقب را ترك زيد توسط گروهى از همراهانش مىدانند ، در چگونگى و علت ترك وى گزارش يكسانى ارائه نكرده‌اند . ( براى نمونه ، نك : مشكور ، فرهنگ فرق اسلامى ، ص 200 ؛ اسفراينى ، ص 75 ؛ فخر رازى ، اعتقادات فرق المسلمين و المشركين ، ص 52 ؛ اشعرى ، ص 491 . ( 5 ) . اشعرى ، ص 15 - 16 و ص 87 . حاشيه‌نويس اين كتاب نيز در يك داورى احساسى ، علت اين نام‌گذارى را رفض دين مىداند . ( همان ، ص 87 )